Қазақстан Республикасы Жоғары Сот Кеңесінің жанындағы Сот төрелігі академиясында билер сотынан жасанды интеллектке дейінгі кезеңді қамтитын татуласу туралы жаңа оқу-практикалық құрал жарық көрді. Билер соты, қазіргі медиация, татуласу келісімі және цифрлық технологиялар: бұлардың ортақ тұсы неде? 

Бір қарағанда ешқандай ортақтығы жоқ сияқты. Шын мәнінде оларды бір ой біріктіреді: жанжал әрдайым жеңімпаз бен жеңілгенмен аяқталуы міндетті емес. Дәл осы ойды жаңа «Қазақстан Республикасындағы татуластыру рәсімдері: теория, заңнама, практика» оқу-практикалық құралының авторлары, Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесінің жанындағы Сот төрелігі академиясының профессорлары Ержан Ошақбайұлы Егембердиев пен Руслан Рамазанұлы Сұлтанов зерделеуге ұмтылады. Басылымды Сот төрелігі академиясының Ғылыми кеңесі ұсынған. 

Бұл тек медиация туралы кітап емес. Авторлар медиация туралы дәстүрлі әңгіменің шеңберінен саналы түрде шығады. Құралда татуласу тұтас құқықтық институт ретінде қарастырылады: оның тарихы, теориясы, заңнамасы, сот практикасы және нақты қолдану тетіктері арқылы. Оқырман ерекше жолдан өтеді. Алдымен дала мен билер соты, мұнда бедел, сөз және қоғамдағы тепе-теңдікті қалпына келтіруге деген ұмтылыс дауларды шешудің басты құралдары болды. Одан кейін қазіргі құқық: медиация, соттық татуластыру, партисипативтік рәсім және татуласу келісімі. Ақырында жақында ғана қиял болып көрінген дүниелер: дауларды онлайн реттеу, цифрлық технологиялар және жасанды интеллект. Осылайша татуласудың тарихи дәстүрі қазіргі сот төрелігінің цифрлық трансформациясымен ұштасады. 

«Оқып білуден» «істей білуге». Құралдың әдеттегі оқулықтан басты айырмашылығы оның құрылымында. Авторлар заңнама нормалары мен ғылыми көзқарастарды баяндаумен шектелмейді. Материал теориядан кәсіби әрекетке қарай қозғалу қағидаты бойынша құрылған. Кітап мыналарды қамтиды: 

– татуластыру тетіктерінің тарихи-құқықтық талдауы; 

– татуластыру рәсімдерінің ұғымы, мәні және қағидаттары; 

– Қазақстан Республикасының заңнамасы мен халықаралық актілерді талдау; 

– Қазақстан Республикасы Конституциялық Соты мен Жоғарғы Сотының түсіндірмелері; 

– азаматтық, әкімшілік, деликтілік және қылмыстық құқықтық қатынастардағы татуластыру практикасы; 

– шетелдік тәжірибе; 

– цифрландыру және жаңа технологиялар туралы жеке блок; 

– практикалық есептер мен казустар; 

– медиация және сотқа дейінгі татуластыру бойынша тренинг; 

– іс жүргізу құжаттарының үлгілері. 

Басқаша айтқанда, кітаптың міндеті болашақ заңгерге «татуласу деген не?» деген сұраққа жауап беру ғана емес. Кітап оны күрделірек сұраққа жетелейді: «Жанжал шынымен келісіммен аяқталуы үшін мен не істеуім керек?» 

«Сөз құдіретіне» оралу. Құралдың аса қызықты ерекшеліктерінің бірі оның тарихи көзқарасы. Онда татуласу тек қазіргі заманның өнертабысы ретінде ұсынылмайды. Авторлар қазақ қоғамындағы жанжалдарды шешудің дәстүрлі тетіктеріне жүгініп, билер соты институтын жан-жақты қарастырады. Бұл жүйеде шешім шығару ғана маңызды болған жоқ. Бұзылған тепе-теңдікті қалпына келтіру, қоғамдағы келісімді сақтау және жаңа жанжалдардың алдын алу басты міндеттер болды. Сондықтан құралдағы билер сотының тарихы жай ғана тарихи анықтама емес. Ол қазіргі сот төрелігі үшін өзіндік айнаға айналады. Шешім шығарылғаннан кейін жанжал қайда кетеді? Дау сот актісімен бірге аяқтала ма? Әлде адамдар арасындағы қарым-қатынас жалғаса береді және қалпына келтіруді қажет ете ме? 

Татуласуға апаратын төрт жол. Құралда қарастырылатын қазіргі қазақстандық модель татуластыру рәсімдерінің төрт негізгі түрін қамтиды: медиация; соттық татуластыру; партисипативтік рәсім; татуласу келісімі. Әр тетіктің өзіндік құқықтық табиғаты мен іс жүргізу ерекшеліктері бар. Сондықтан заңгерге татуласудың бар екенін білу жеткіліксіз, ол қай тетікті, қашан және қалай қолдануға болатынын түсінуі керек. Болашақ заңгер талап-арыздың артындағы жанжалды көре білуі тиіс. Құралдың ең заманауи бөлігі медиация туралы әдеттегі әңгіме аяқталған жерден басталады десек, қателеспейміз. Жеке бөлім татуластыру рәсімдерін цифрландыруға арналған: онлайн форматтар, ODR, бейнеконференцбайланыс, жасанды интеллект және басқа да технологиялар. Авторлар цифрландырудың мүмкіндіктерін ғана емес, онымен байланысты құқықтық сын-қатерлер мен тәуекелдерді де қарастырады. Атап айтқанда, онлайн-медиацияның құқықтық мәртебесі, жаңа цифрлық құралдарды қолдану және цифрлық теңсіздікті ескеру қажеттігі мәселелері көтеріледі. Осылайша құрал бір қарағанда бір-біріне қарама-қайшы екі дүниені, яғни татуласудың көне мәдениеті мен дауларды шешудің ең заманауи технологияларын ұштастырады. Жай оқулық емес, кәсіби жаттығу. Кітаптың практикалық блогы білім алушының норманы білуден оны қолдануға көшуіне мүмкіндік береді: казусты шешу, жағдайды модельдеу, татуластыру алгоритмін айқындау және тиісті құжатты дайындау. Сондықтан басылым заң білім беру бағдарламаларының студенттеріне, магистранттары мен докторанттарына ғана емес, практик заңгерлерге, судьяларға, медиаторларға және құқықтық жанжалдармен жұмыс істейтін басқа да мамандарға арналған. 

Кітаптың басты сұрағы. Жаңа құралды сипаттаудың ең дәл тәсілі, бәлкім, оның тарауларын тізу емес, бір ғана сұрақ қою болар: қазіргі заңгер сот дауынан тек заңдық талаптарды ғана емес, олардың артында тұрған адамдардың мүдделер қақтығысын да көруге үйрене ала ма? Авторлар бұл сұраққа теорияны, заңнаманы, сот практикасын, тарихты және практикалық оқытуды ұштастыру арқылы жауап береді. 

Құралдың қорытындысында бұл тәсіл болашақ мамандарда ерекше кәсіби дағдыны қалыптастыру ретінде тұжырымдалған. Ол «заңдық даудың артынан адами жанжалды, ал тараптардың талаптарының артынан олардың шынайы мүдделерін» көре білу қабілеті. Кітаптың басты мәні де, бәлкім, осында. Өйткені кейде құқықтық даудың ең жақсы нәтижесі бір тараптың екіншісін жеңуі емес, дау аяқталғаннан кейін екі тарап та өмір сүріп, жұмысын жалғастыра алатын жағдай болып шығады.